خدمات و مشاوره کبک،بلدرچین و قرقاول

شباهتها و تفاوتهاي شترمرغ و ساير ماکيان:

در طول قرون گذشته مصرف گوشت و تخم ماکيان به طور مستمر افزايش چشمگيري داشته است و هر روزه شاهد تبليغات بيشتري در اين خصوص می‌باشيم علاوه بر اينکه دانشمندان و کارشناسان همواره در صدد يافتن راه هائي هستند که آنها را به سمت توليد بيشتر و با کيفيت تر هدايت کند. در اين ميان و در مقايسه با ساير ماکيان نظير مرغ و بوقلمون، شترمرغها بعنوان حيوانات غير بومي و نويافته مورد توجه هستند.البته توليد شترمرغ مانند ساير گونه هاي ماکيان نامبرده در حال گسترش است و درباره پرورش شترمرغ و افزايش توليد آن و همچنين از نظر مسائل مديريتي و دامپروري، بيماري هاي مسري، عوامل زيستي و محيطي و تاثيرات آنها بر روي اين پرنده اطلاعات بيشتري در سالهاي گذشته بدست آمده است. طبق اين اطلاعات بدست آمده بايد گفت همانند ساير ماکيان، شترمرغها نيز تحت تاثير گروهي از عوامل پاتوژنيک می‌باشند اما به نظر می‌رسد اين عوامل نسبت به ساير ماکيان و نيز بوقلمونها تاثير کمتري روي شترمرغ داشته باشد.

گر چه تعداد گزارشات درباره بيماريهاي مسري در شترمرغ رو به افزايش است اما در هر صورت مقاومت شترمرغها نسبت به عوامل نامساعد محيطي و بيماريها بسيار بيشتر از ساير ماکيان می‌باشد.

بدترين نوع بيماريهاي مشاهده شده در شترمرغها، آنفولانزا و نيوکاسل هستند که باعث بروز مرگ و مير بويژه در پرندگان جوان و نيز ايجاد موانع تجاري، بازرگاني، و بروز مشکلاتي در امر اقتصادي آن می‌گردند.

همچنين با افزايش بيماريهاي ويروسي شترمرغها پرندگاني مستعد براي عفونتهايي مانند e.coli هستند که در اين موارد نظرياتي درباره استفاده از واکسنها و نيز آنتي باکتريالها براي پيشگيري و درمان بيماريهاي مسري در شترمرغها ارائه شده است. اما صرفنظر از موارد ذکر شده هميشه راه هائي وجود دارند که می‌توانند امنيت سرمايه گذاري را بالا ببرند که از اين جمله می‌توان به همان بکار بردن داروهاي درماني اشاره کرد که می‌توانند تا حدودي باعث پيش گيري و درمان گردد.

درمورد بيماريهاي مسري، واکسيناسيون می‌تواند ابزاري مورد استفاده براي پيش گيري از تلفات جدي و شديد باشد و اين در حالي است که تاکنون براي بسياري از بيماريهاي شترمرغ فرمول خاصي وجود نداشته و به همين علت از ساير فرآيندهاي توليدي براي ساير گونه ها براي واکسيناسيون يا درمان شترمرغ استفاده می‌کنند.

به طور کلي می‌توان گفت به دليل مشابهت هاي بسيار بين شترمرغ ها و ساير طيور، می‌توان تا حدودي از دانسته هاي مورد استفاده در مرغداريها و بوقلمون داريها استفاده نمود خصوصا اينکه اين وجه تشابه در بخشهائي همانند جوجه کشي و نگهداري جوجه ها بيشتر به چشم می‌خورد.

همچنين علاوه بر برنامه هاي بهداشتي، استفاده از تجربيات ساير ماکيان در مبحث تجارت، بويژه فرهنگ سازي می‌تواند مورد توجه قرار گيرد زيرا روشهاي بازاريابي و ايجاد بازار مصرف و رواج محصولات شترمرغ در جامعه تفاوت چنداني با طيور ديگر ندارند.

به هر حال همانند ساير صنايع دامپروري، پرورش شترمرغ نيز به سرعت روبه گسترش است و اطلاعات بدست آمده در جنبه هاي گوناگون اين صنعت نيز روز به روز نسبت به گذشته بيشتر می‌گردد پس جديد بودن اين صنعت و ترس از آينده نبايد مانعي در سر راه سرمايه گذاران باشد و مطمئن باشيد همانگونه که صنايع شناخته شده کنوني نيز روزگاري نا شناخته بودند، شترمرغ نيز با طي کردن اين راه آينده بسيار خوبي را در انتظار خواهد داشت و شباهتهاي زياد بين اين صنعت و ساير شاخه هاي پرورش طيور گواه اين نکته می‌باشند.

خصوصيات و ويژگيهاي جيره دوران نگهداري

در سيستمهاي مديريتي به صورت بسته، به دليل اينکه محلي براي چراي آزاد گله به صورت تناوبي وجود ندارد، جيره نگهداري تنها ماده غذائي است که در اختيار شترمرغ ها قرار داده می‌شود. اين نوع جيره در گله به صورت آزاد در اختيار شترمرغ ها قرار داده می‌شود. بسته به فرمول جيره نگهداري مقدار مصرف روزانه شترمرغ ها بين 2 تا 3/2 کيلوگرم متغير است.

بايد به اين نکته توجه کرد که مقدار مصرف حيوان را نبايد از 2 کيلوگرم کمتر در نظر گرفت چون منجر به رفتار تهاجمي شده و پرندگاني که کمتر حالت تهاجمي دارند تحت تاثير قرار گرفته و نمی‌توانند مواد غذائي مورد احتياج خود را از جيره تامين کنند که اين امر منجر به فاصله گرفتن اين گونه شترمرغ ها از وضعيت مطلوب می‌شود.

محدود کردن جيره منجر به از بين رفتن آرامش شترمرغ و ديگر مشکلات استرسي می‌شود. همچنين محدود کردن جيره منجر به بروز رفتارهائي چون پرخواري (pecking feather) و مشکلات عديده ديگر در هنگام فصل تخمگذاري بعدي در پي خواهد داشت.

از جمله اقداماتي که در طول 2 تا 3 ماه دوران نگهداري شترمرغ ها بايد انجام داد به قرار زير است:

1- کنترل انگلهاي خارجي و داخلي

بعد از درمان اوليه بيماري انگلي براي اينکه ما حلقه اپيدمي انگل را بشکنيم مجددا به معالجه حيوان بر عليه بيماريهاي انگلي توصيه می‌شود. بايد به اين نکته توجه داشت که تمامي مراقبتهاي انگلي از جمله دارو و اسپري بايد به يکباره مورد استفاده قرار گيرد، اين اقدام منجر به ايجاد پرندگان مناسب براي دوره بعدي تخمگذاري و از بين رفتن تمامي مواردي که توليد را کاهش می‌دهد خواهد شد. داروهائي که از طريق جيره در دسترس حيوان قرار داده می‌شود نسبت به داروهائي که از طريق دهان به حيوان داده می‌شود، ارجحيت دارند. در اين روش دارو را طي 3 روز با جيره حيوان مخلوط کرده و به اين ترتيب پرندگان نيز بي دليل مورد آزار قرار نمی‌گيرند. در صورت امکان توصيه می‌شود اين روش در دوران نگهداري هر ماه مجددا تکرار شود.

2- کنترل ساختار بدن

در هنگام دوران نگهداري مزرعه دار بايد مکررا ساختار بدني حيوان را مورد ارزيابي قرار دهد تا از اين طريق بتواند فرمول جيره و مقدار مصرف جيره را تنظيم کند. چاقي به هر دليلي بايد جلوگيري شود به دليل اينکه منجر به ناهماهنگي در هم زماني رفتار توليد مثلي (مانند قرمز شدن که يک ماه پيش از دوران تخمگذاري شروع می‌شود) در پرنده نر و ماده خواهد شد. به دليل اينکه جيره تخمگذاري منجر به چاقي پرندگان می‌شود در دوران نگهداري، استفاده از جيره تخمگذاري توصيه نمی‌گردد.

در دوران نگهداري استفاده بيش از حد غله به دليل توليد انرژي و پروتئين بالا می‌تواند مضر باشد. اگر مقدار پروتئين جيره بيش از مقدار مورد نياز باشد منجر به اختلالات متابوليسمي می‌شود. بدين صورت که پرنده از پروتئين اضافي براي توليد انرژي استفاده کرده و اين فرآيند در هنگام هضم غذا سبب افزايش نا خواسته حرارت بدن و استرس گرمائي و همچنين منجر به بر هم زدن آرامش حيوان و پرخواري و حتي در مناطق گرم و مرطوب سبب مرگ حيوان نيز می‌شود.

استفاده بيش از حد از غلات (ذرت- جو- گندم- يولاف) مخصوصا در اقليمهائي که آب و هواي گرم دارند سبب ذخيره چربي و منجر به درگير در بين نرهائي که خواستار جفت گيري هستند خواهد شد، به همين دليل توصيه می‌شود در مناطق گرم تا حد امکان از غلات در جيره استفاده نشود.

هدف از دوران نگهداري، غير فعال و آرام ساختن پرنده و تجديد بافت و نيرو و ذخيره کردن مواد لازم بدون ذخيره چربي در بدن می‌باشد. به همين دليل براي ايجاد بهترين حالت توليد از نظر اقتصادي استفاده از آمينو اسيدهاي گوناگون (ليزين، متيونين، سيستئين و...) و مواد معدني و آلي اهميت دارد.

3- اقدامات لازم براي کاهش وزن در پرندگان چاق

به دليل اينکه جيره تخم گذاري براي تخمگذاري پرندگان در هر دو روز يکبار تنظيم شده تا مواد مورد احتياج پرنده را تامين کند. شترمرغ هائي که کمتر از اين مقدار تخمگذاري می‌کنند بيشتر از مقدار مورد نيازشان مواد مغذي مصرف کرده و اين امر منجر به ذخيره چربي و چاقي پرنده در دوران تخمگذاري خواهد شد. البته مسئله چاقي تنها به فرمول جيره بستگي ندارد بلکه فاکتورهاي بسياري در اين امر دخيل هستند که بايد تلاش کرد تا پرندگان در شرايط مناسب و ايده آل وارد دوره بعدي تخم گذاري شوند.

به دليل اينکه چاقي با تنبلي جنسي (شور جنسي و يا تمايل به جفت گيري)، ناتواني جنسي و کاهش توليد رابطه مستقيم دارد بنابراين از بين بردن چربي هاي اضافي پرندگان بسيار اهميت دارد. براي اينکه بتوان وزن پرنده را کاهش داد بايد از يک روش مناسب ومورد اطمينان با استفاده از کنسانتره ضعيف به همراه علف مورد استفاده قرار داد. در صورت امکان می‌توان توسط علف و مواد معدني مخصوص شترمرغ به نتايج خوبي درد کاهش وزن دست يافت.

نتيجه:

هدف از دوران نگهداري امکان استراحت پرندگان توليد کننده (توقف فعاليتهائي از قبيل جفت گيري و تخم گذاري) و دادن فرصت براي تجديد ذخاير مورد استفاده است.

همچنين اين دوران به مزرعه داران امکان پرکني و مقابله با انگلهاي داخلي و خارجي و شناسائي پرندگان پر توليد و ديگر اقدامات مورد نياز را می‌دهد.

دوران نگهداري يا استراحت که حدودا سه ماه به طول می‌انجامد سهم عمده اي را در موفقيت و افزايش توليد دارا است. به طور طبيعي يک ماه پيش از دوران تخمگذاري در پرندگان نشانه هاي توليد مثلي (قرمز شدن) نمايان می‌شود.

اقدامات مراقبتي و تغذيه اي در دوران نگهداري منجر به هماهنگي پرندگان در بروز رفتارهاي جنسي شده و به اين ترتيب منجر به همزماني جفتگيري پرندگان خواهد شد.

منبع: اتحاديه سراسري پرورش دهندگان کل کشور

موارد مورد براي اعمال برنامه هاي نظارت و مراقبت

در برنامه هاي نظارت و مراقبت می‌توان به طور مداوم بهداشت و پرورش جمعيت هاي دام و طيور پرورشي را ارزيابي کرده و نتيجه آنرا در اختيار کارشناسان (دامپرور و دامپزشک) و مشتريان قرار داد. اين برنامه ها به منظور گرد آوري و تفسير داده هاي مربوط به بهداشت و پرورش بر سامانه مناسب ثبت اطلاعات استوار می‌باشند.

از مسئوليتهاي اصلي و اساسي سامانه هاي ثبت براي پرورش دهندگان دام عبارت است:

از ايجاد انگيزه براي رکوردگيري، شناسائي دام، سادگي و تداوم کار، سهولت ورود و انتقال داده ها و تسهيل در دسترسي به اطلاعات.

به دليل تعلل اغلب پرورش دهندگان در گردآوري نظام مند داده ها، ايجاد انگيزه در آنها شايد از مهمترين الزامات باشد. در رابطه با تمام انواع حيوانات پرورشي، اطلاعات بدست آمده از برنامه هاي نظارتي می‌تواند براي مقاصد گسترده اي از جمله موارد زير بکار گرفته شود:

- تحقق اهداف واقعي براي اجرا در يک مزرعه يا در سطح منطقه

- شفاف سازي خسارات کلي وارده بر اين صنعت و در نتيجه ابداع يک مبناي واقعي جهت تحقيقات آتي و اقدامات بعدي

- شفاف سازي خسارات وارده در مزارع

- ابداع مبنا جهت بررسي مشکلات در مزارع

- ارزيابي بي طرفانه از گله هائي که به منظور خريد و کشتار نگهداري می‌شود

- پيش بيني نيازهاي غذائي، بهداشتي و مديريتي مزرعه

- پيش بيني نياز به مواد اوليه جهت تهيه خوراک پرندگان در طول دوره هاي معين

- پيدا کردن سريع نقاط ضعف و برطرف کردن آنها

- برآورد سريع هزينه هاي خوراک پرندگان در سنين گوناگون

- ميزان وزن گيري و رشد پرندگان

- آگاهي سريع از بيماري هاي موجود در گله

- مشخص نمودن کيفيت و کميت توليد

و بسياري از موارد ديگر که آگاهي از آنها می‌تواند تاثير به سزائي در سودآوري و ميزان بهره وري مزرعه داشته و مزرعه دار را در انجام پيش بيني براي آينده مزرعه ياري نمايد.

اگرچه کليات برنامه هاي مديريتي تهيه شده براي شترمرغ مشابه ساير دامها می‌باشد اما با توجه به منحصر بودن و يا اهميت ويژه برخي نکات در صنعت پرورش شترمرغ، لازم است که در هنگام تهيه برنامه هاي مديريتي اين نکات مورد توجه ويژه قرار گيرند.

  از جمله اين ويژگيها می‌توان به نياز به ثبت موارد زير در برنامه هاي درنظر گرفته شده اشاره داشت:

1- ثبت تعداد تخمهاي توليدي توسط هر شترمرغ ماده در طي سال (تعداد تخم در سال)

2- در صد تخمهاي نطفه دار که در ماشين جوجه کشي قرار داده می‌شوند (درصد باروري)

3- درصد تخمهاي بارور که هچ می‌شوند (درصد هچ)

4- درصد جوجه هائي که از تخم بيرون آمده و تا سن معيني زنده باقي می‌مانند (درصد بقا و ماندگاري)

5- ميزان ماندگاري جوجه ها تا سن سه ماهگي

6- وزن تخمها در ابتدا و طول دوران جوجه کشي

7- مشاهدات دروني تخم در طي دوره جوجه کشي از طريق کندلينگ (مشاهده تخم با استفاده از چراغهاي ويژه اي بنام چراغ کندل)

8- وزن کشي جوجه هاي تازه از تخم درآمده

9- وزن کشي جوجه ها در دوره سه ماهه اول زندگي جهت تشخيص ميزان رشد و وزن گيري و تشخيص بيماري هاي احتمالي که می‌تواند بر روي رشد جوجه ها تاثير منفي داشته باشد.

10- ميزان مصرف خوراک توسط مولدين در دو دوره توليد و استراحت

11- ميزان مصرف خوراک جوجه ها تا سن سه ماهگي

12- ميزان مصرف خوراک جوجه ها از سه ماهگي تا کشتار

و بسياري موارد ديگر که اندازه گيري آنها و آناليز اعداد بدست آمده می‌توانند تا حد زيادي در افزايش بهره وري مزرعه موثر باشند.

توجه داشته باشيد که براي اجراي دقيق تر موارد فوق، نياز است تا با استفاده از کدهاي داده شده به تخمها، پنهاي نگهداري مولدين وجوجه ها و همچنين انواع فرمولهاي غذائي مورد استفاده در مزرعه، موارد گوناگون را از يکديگر مشخص سازيم. براي کد دهي در نظر داشته باشيد که بهتر است کدهاي داده حاوي مختصري از اطلاعات فني مربوطه نيز باشند به طور مثال در کد دهي به تخمها بهتر است که کد حاوي اطلاعاتي نظير:

تاريخ گذاشته شدن تخم،

شماره پن يا ماده تخمگذار،

شماره تخم و

شماره دستگاه ستر باشد.

به طور مثال در کد داده شده به صورتD/E A/ B.C/، A معرف شماره پني که پرنده تخمگذار در آن قرار داشته و يا شماره خود پرنده، B نشان دهنده ماه تخمگذاري، C نشان دهنده روز تخمگذاري، D نشان دهنده شماره تخم و E نشان دهنده دستگاهي است که تخم در آن قرار داده شده است. هر کدام از اعداد بالا به نحوي موجب می‌شوند تا مزرعه دار به راحتي بتواند نتيجه کار خود را بررسي نمايد. به طور مثال در پي بروز مرگهاي جنيني در طول دوره جوجه کشي، چنانچه پس از کالبدشکافي مشخص شود که عواملي مانند نامناسب بودن دما و يا رطوبت موجب مرگ جنين گشته است، به راحتي می‌توان با رجوع به کد نشانگر دستگاه (E) دريافت که اشکال موجود مربوط به کدام دستگاه بوده و درصدد برطرف کردن آن برآمد.

همچنين در نظر داشته باشيد که در هنگام کد دهي به جنبه هاي گوناگون کار بهتر است اين عمل را به نحوي انجام دهيد که يکنوع همبستگي منطقي بين کدهاي داده شده در بخشهاي گوناگون وجود داشته باشد.

در نظر داشته باشيد که استفاده از برنامه هاي رايانه اي ويژه که براي مديريت مزارع تهيه شده اند تا حد بسيار زيادي می‌توانند در جهت هماهنگ کردن و ارگانيز کردن اطلاعات به مزرعه داران کمک کنند اما چنانچه شما از جمله مزارعي هستيد که به هر دليل قادر به استفاده از اين برنامه ها نيستيد بهتر است که اطلاعات مذکور را در قالب فرمهاي خاصي جمع آوري کنيد تا هر زمان که نياز پيدا کرديد به راحتي بتوانيد به آنها رجوع و اطلاعات مورد نياز را بازبيني کنيد. اين فرمها می‌تواند براي آمارگيري از پنهاي مولدي و جوجه ها، فرم آمارگيري انبار دان، فرم مصرف روزانه خوراک، فرم انبار تخم، فرم دستگاه جوجه کشي در انواع ويژه دستگاه ستر و هچر، فرم مخصوص فرمولهاي مورد استفاده براي تغذيه پرندگان و حتي در مواردي خاص فرم مخصوص هواشناسي باشد که در آن فاکتورهائي نظير: سرعت باد، جهت وزش باد، ميزان آفتاب، دماي متوسط و حداقل و حداکثر هوا، رطوبت و... باشد.

..
توجه داشته باشيد که اين فرمها، به صورت قطعي نبوده و بنا به نياز مزرعه و فاکتورهاي اختصاصي موجود می‌توانند به صورتهاي متفاوتي طراحي شوند.

با توجه به اينکه صنعت پرورش شترمرغ بعنوان يک صنعت جديد در تمامي دنيا شناخته شده و اطلاعات مدون و متمرکز در خصوص آن چنان زياد نمی‌باشد لذا آگاهي از تجارب ساير کشورها و استفاده از اين تجارب براي پرورش دهندگان کشورهائي چون ايران که صنعت پرورش شترمرغ در آنها جزو رشته هاي جوان محسوب می‌گردد، بسيار سودمند و اجتناب ناپذير خواهد بود.

در همين رابطه بخش علمي فارميران پيرو فعاليتهاي قبلي در جهت درج اخبار و گزارشات جهاني اين صنعت، در بخش مقالات نيز سعي بر آن دارد تا با درج مقالات علمي – کاربردي که حاوي يافته هاي ديگر کشورها در خصوص پرورش شترمرغ می‌باشند، اطلاعات و آگاهي هاي عمومي در خصوص اين رشته را بيشتر نمايد تا بدين طريق مزرعه داران و دست اندرکاران صنعت پرورش شترمرغ کشور با آگاهي از تجارب فعالين اين بخش در ساير کشورها، با تکرار تجارب موفق و عدم تکرار تجارب ناموفق و اشتباهات آنها، ريسک سرمايه گذاري را کمتر کرده و از هدر رفتن سرمايه هاي مالي و انساني جلوگيري به عمل آورند.

در حال حاضر می‌توان گفت که صنعت پرورش شترمرغ ايران در وضعيت حساس و مرحله ورود از بخش پرورش به بازار مصرف قرار دارد که نحوه و اکنش تمامي فعالين صنعت اعم از: پرورش دهندگان، کارشناسان، مسئولين و حتي مصرف کنندگان می‌تواند به نوعي مبين آينده اين صنعت در کشور باشد. پس بديهي است که هر گونه عمل نسنجيده و بي برنامه می‌تواند زيانهاي جبران ناپذيري را به پيکره 12 ساله صنعت پرورش شترمرغ ايران وارد نمايد. از آنجا که راه اندازي اين صنعت در ايران بدون وجود هيچگونه تجربه خاص پيشين و حتي بدون انتقال همزمان و برنامه ريزي شده دانش فني از کشورهاي صاحب اين صنعت انجام گرفت، لذا هم اکنون و با توجه به گسترش موفقيت آميز و قابل توجه اين رشته در کشور، استفاده از تجارب ساير کشورهاي توليد کننده می‌تواند جهت تصميم گيري ها و برنامه ريزي هاي آتي مورد توجه خاصي قرار گيرد. با توجه به اينکه در ساليان اوليه ورود صنعت شترمرغ به ايران، سياست گذاري هاي انجام شده بيشتر در جهت گسترش کمي مزارع در سطح کشور استوار شده بودند و کمتر به مسائل فني و کيفي توجه می‌شد، لذا تا اين اواخر، اغلب گله هاي پرورش شترمرغ کشور کوچک بوده و در گستره وسيعي از کشور پراکنده بودند به گونه اي که حتي در بسياري از موارد حتي ارگانهاي مسئول نظير وزارت جهاد کشاورزي و دامپزشکي نيز از وجود بسياري از اين مزارع کوچک بي اطلاع بودند که در سالهاي بعدي همين امر و نبود آمار دقيق موجب بروز خطاهاي بسياري در نياز سنجي به واردات جوجه و تخم نطفه دار، ميزان توليدات داخلي، زمان ورود محصولات شترمرغ به بازار مصرف و در نهايت بروز بحران هاي مقطعي و حتي در اين اواخر، شديد، در صنعت شترمرغ کشور شد.

بر همين اساس، واضح است که هم اکنون نظارت کارشناسي (دامپروري و دامپزشکي) بر پرورش و تامين بهداشت اين پرنده تا چه اندازه اي می‌تواند به خروج صنعت از بحران فعلي کمک کرده و حتي به دليل وجود مزارع پراکنده در کشور و عدم دسترسي کامل و کنترل آنها توسط مراجع ذيصلاح، اين نظارتهاي کارشناسي حتي چنانچه با حضور دائم همرانه نباشد، در تامين بهداشت و امنيت غذائي جامعه کمک نمايد.

با توجه به اينکه هم اکنون برنامه کشتار مداوم و تجاري شترمرغ تا حدودي آغاز شده و منجر به کشتار شترمرغ هاي تازه بالغ و حتي مولدين اضافه به منظور توليد چرم و گوشت گرديده، اين امر موجب شده که در ماه هاي اخير قيمت شترمرغ زنده به طرز محسوسي کاهش يافته و به بهاي کشتار نزديک گردد (تقريبا برابر با 45000-40000 ريال به ازا هر کيلو وزن زنده).

با در نظر داشتن اين تحولات و اين مطلب که همين کاهش قيمت پرنده زنده می‌تواند موجب ورود تعداد جديدي از پرورش دهندگان بدين عرصه و در نتيجه تنگ تر شدن بازار رقابتي گردد، لذا اهميت بهره وري کلي از گله به خوبي مشخص می‌شود و همين تغيير نگرش به سمت بهره وري بيشتر از گله، نياز به وجود کارشناسان (دامپرور و دامپزشک) جهت مراقبت و نظارت بر توليد و بهداشت در گله هاي پرورش شترمرغ بيش از پيش آشکار می‌سازد.

اهميت بکارگيري روشهاي کارشناسي زماني روشنتر خواهد شد که بدانيم، عليرغم آنکه برنامه هاي متعدد مراقبت و نظارت بر بسياري از صنايع دامي از جمله طيور طراحي گرديده است تا با يک ارزيابي آينده نگرانه در خصوص بهداشت و پرورش جمعيت هاي دام و طيور فراهم گردد، با اين وجود چنين اطلاعات منتشر شده اي براي گله هاي شترمرغ وجود ندارد.

..
اين مقاله به صورت خلاصه مطالب منتشره در خصوص تدوين و کاربرد برنامه هاي نظارت و مراقبت در جمعيت هاي شترمرغ را موردبررسي قرار داده و با يک بررسي موردي روش استفاده بالقوه از اطلاعات نظارتي را براي پرورش دهندگان شترمرغ و کارشناسان به نمايش می‌گذارد.

..
مديريت و توليد شترمرغ

گروه هاي توليد مثلي شترمرغ عمدتا به صورتهاي تک به تک، سه تائي (دو ماده و يک نر)، کلني (سه ماده و دو نر) و يا گروهي نگهداري می‌شوند. انتخاب هرکدام از روشهاي فوق به طور مستقيم متاثر از هدف شما از پرورش شترمرغ و حتي نحوه درآمد زائي مزرعه دارد. اگر هدف شما توليد جوجه هاي اصلاح نژاد شده با خصوصيات ژنتيکي برتر بوده و در آمدزائي شما نيز از اين محل خواهد بود، بهتر است که جهت کنترل بهتر آميختگي ها از روشهاي تک به تک و يا حداکثر سه تائي استفاده کنيد زيرا در اين روشها، به راحتي می‌توانيد تلاقي هاي ميان پرندگان نر و ماده را مورد کنترل قرار داده و حتي شناسائي پدر و مادر جوجه هاي توليدي نيز به سادگي انجام خواهد شد که اين امر، يعني مشخص بودن خطوط خوني يکي از مهمترين نکات در اصلاح نژاد خواهد بود. بديهي است که در اين صورت جوجه هاي توليد شده با بهاي بسيار بيشتري نسبت به جوجه هاي توليد شده در روشهاي ديگر و بعنوان پرندگان مولد نسل هاي بعد به مزارع مادر گروه دوم فروخته خواهند شد.

مزارع مادر گروه دوم را مزارعي تشکيل می‌دهند که در آنها اصلاح نژاد و خصوصيات ژنتيکي هدف اول نبوده و توليد بيشتر محصولات و در آمدزائي از راه فروش پرندگان پرواري به کشتارگاه ها اصلي ترين منبع درآمدي آنها می‌باشد. لذا در اينگونه مزارع که بيشترين درصد مزارع را تشکيل ميدهند هدف توليد بيشتر و رسيدن به حداکثر ميزان رشد و گوشت آوري در پرندگان کشتاري می‌باشد، از همين رو بهترين راه جهت توليد بيشترين تخم نطفه دار و به تبع آن جوجه، نگهداري پرندگان مولد به صورت گروهي می‌باشد. از آنجا که شترمرغ ها به صورت طبيعي پرندگان اجتماعي محسوب شده و در حيات وحش نيز در گروه هاي نسبتا بزرگ زندگي می‌کنند لذا به نظر می‌رسد که فراهم آوردن شرايطي مشابه در مزارع نيز می‌تواند به سلامت و آرامش رواني پرنده کمک بسيار زيادي نمايد که اين امر نيز به نوبه خود تاثير بسيار زيادي در بهبود فاکتورهاي گوناگون توليد از جمله افزايش تعداد دفعات جفتگيري، نطفه داري درصد بيشتري از تخمهاي توليدي و... به دنبال خواهد داشت. براي اين منظور و جهت جلوگيري از آميختگي بيش از اندازه پيشنهاد می‌گردد که شترمرغ ها در گروه هاي 9 الي 15 قطعه اي نگهداري شوند.

اغلب پرورش دهندگان، شترمرغ هاي جفت خورده جهت توليد مثل را در اين دوران جابجا نکرده و مزاحمشان نمی‌شوند زيرا اين امر می‌تواند موجب وارد آمدن تنش به پرنده و به اصطلاح از تخم افتادن آن و از دست رفتن توليد شود.

در فصل توليد مثل محوطه هاي محصور مخصوص توليد مثل را به طور روزانه مورد بازرسي قرار داده و تخمهاي توليدي پس از مشاهده، هر چه سريع تر جمع آوري می‌شوند. به استثناي چند مورد، پرورش دهندگان شترمرغ تمام تخمها را در ماشين جوجه کشي قرار می‌دهند. تخمها معمولا پيش از قرار گرفتن در ماشين جوجه کشي و گاهي نيز هنگام جوجه کشي ضد عفوني می‌شوند. بازرسي تخم توسط چراغ مخصوص و يا وزن کشي روزانه آن نيز متداول می‌باشد. به طور معمول تخمها پس از 39 روزگي از ستر به هچر منتقل شده و پس از هچر، جوجه ها در جايگاه ويژه و به دور از محل پرورش شترمرغ هاي بالغ و مولد نگهداري ميشوند. پس از گذشت زمان محدودي در محوطه پرورش، اين جوجه ها به محوطه هاي بزرگتري انتقال می‌يابند و در آنها بسته به نوع سياست فروش، تا سن 9 الي 14 ماهگي نگهداري شده و سپس براي کشتار به کشتارگاه هاي ويژه اعزام می‌گردند.

توجه داشته باشيد که صرفنظر از نوع سياستي که در دستور کار داريد، کنترل فرآيندهاي فوق و رسيدن به نتيجه مطلوب نيازمند وجود برنامه هاي اجرائي جهت جمع آوري روزانه و دقيق فاکتورهاي محيطي و فني موثر بر توليد هستند که با آناليز آنها بتوان نقاط ضعف را برطرف و نقاط قوت را پيدا کرده و حتي براي ساليان آينده مزرعه پيش بيني برنامه اي دقيق تر را داشت...

صرفنظر از نوع روش انتخابي جهت شروع يک پروژه پرورش شترمرغ مهمترين گام جهت آغاز کاري موفق تهيه پرندگاني مناسب با ذخائر ژنتيکي مطلوب جهت تشکيل گلة مادر می‌باشد. انتخاب يک گلة مادر به عوامل مختلفي از قبيل: نوع آب و هواي منطقه، ميزان زمين و تاسيسات موجود، هدف توليد و نوع و ميزان سرمايه گذاري بستگي دارد.

بطوريکه هنگام تهيه پرندگان بايستي دقت داشت که شرايط اقليمي مزرعه مبداء و مقصد تا حد امکان بيشترين تشابه را به يکديگر داشته باشند که اين امر مطمئناً تاثير مطلوب تري را در سازگاري سريعتر پرنده با محيط جديد خواهد داشت از طرف ديگر تاسيس مزرعه تنها توليد تجاري گوشت و پوست و ساير محصولات را بعنوان هدف اصلي در نظر بگيريم پرندگاني مناسب خواهند بود که داراي توانايي هاي بيشتر در توليد می‌باشند اما اگر هدف اصلاح نژاد و توليد پرندگان اصلاح شده با ذخاير ژنتيکي بالا جهت فروش به مزارع مادر می‌باشد بايستي پرندگاني مد نظر قرار گيرند که داراي شناسنامة ژنتيکي کاملاً مشخص و توانايي هاي ژنتيکي بالا باشند بايستي مد نظر داشت که در حالت اول کميت و کيفيت توليد مورد نظر بوده و سعي مزرعه دار همواره بر آن است تا علاوه بر توليد بيشتر کيفيت مطلوب تر نيز حاصل آيد اما در حالت دوم بيشترين توجه بر روي کيفيت پرندگان توليدي متمرکز می‌باشد و در اين مزارع سعي بر آن است تا پرندگان توليدي از لحاظ ژنتيکي و نژادي داراي برترين خصوصيات باشند و بتوانند اين خصوصيات را به نسلهاي بعدي خود انتقال دهند.

.

از طرف ديگر ميزان سرمايه گذاري اوليه نيز تاثير مستقيمي بر روي انتخاب متد اوليه خواهد داشت.

به طور کل جهت شروع يک پروژه سه راه مد نظر می‌باشد:
1)خريد تخم نطفه دار و جوجه کشي
2)خريد جوجه در سنين مختلف
3)خريد پرندگان مولد

.
مورد نخست علي رغم نياز به سرمايه اوليه کمتر داراي خطرات بيشتري خصوصاً براي کساني که آشنايي کافي به مسائل جوجه کشي و پرورش جوجه ندارند خواهد بود و لذا تنها در مواردي پيشنهاد می‌گردد که شخص سرمايه گذار داراي تخصص و تجربه کافي در اين زمينه باشد و يا از گروه مشاور متخصص و معتمد استفاده نمايد. ضمن اينکه ميزان خواب سرمايه در اين حالت بيش از دو سال خواهد بود.

روش دوم خريد جوجه هاي تعيين جنسيت شده در سنين چهار هفتگي به بالا خواهد بود. در اين روش علي رغم هزينة بيشتر نسبت به روش اول مشکلات کمتري در انتظار مزرعه دار خواهد بود زيرا شترمرغ هاي دو ماهه به بالا داراي مقاومت بيشتري در مقابل شرايط نامساعد محيطي بوده و نگهداري آنها نياز به تجربة کمتري نسبت به تخم و جوجه هاي جوان تر دارد ليکن در اين روش نيز زمان توليد با توجه به سن پرنده خريداري شده از شش ماه (در صورت خريد پرندگان پيش مولد 5/1 ساله)تا دو سال متغير خواهد بود.

سومين روش خريد پرندگان مولد بالغ می‌باشد که اين امر مستلزم صرف هزينه اوليه بالايي خواهد بود اما به توليد کننده اين امکان را می‌دهد که فوراً شروع به توليد نمايد.

با توجه به موارد ذکر شده پيشنهاد ما اين است که جهت شروع در صورت امکان ترکيبي از هر سه روش گفته شده بکار گرفته شود تا علاوه بر کاهش فشار مالي وارد بر سيستم ناشي از انتخاب روش سوم ريسک و خطرات احتمالي در روش اول را نيز نداشته باشيم ضمن اينکه با اتخاذ اين روش ترکيبي مدت انتظار جهت شروع توليد نيز بسيار کمتر از حالت دوم خواهد بود.

در هر حال و بدون توجه به نوع سيستم انتخابي، سرمايه گذاران بايستي توجه داشته باشند که در هنگام شروع از خريد پرندگاني که داراي مراتب خويشاوندي بالا و پتانسيل ژنتيکي پائيني هستند خودداري نمايند و خريد از مزارع معتبري را که ضمانتهاي کافي و مستند را ارائه می‌دهند در اولويت قرار دهند و بدين نکته توجه داشته باشند که صرفه جويي در اين زمان و خريد پرندگان ارزان قيمت و بي کيفيت ضررهاي غير قابل جبراني را در آينده در پي خواهد داشت.

اين روش با استفاده از DNA صورت می‌گيرد.که مراحل آن در زير شرح داده می‌شود:

DNA مشخصه ژنتيک هر موجود زنده است که همه ويژگيهي آن را معين می‌سازد. هر يک از شتر مرغها DNA يا زنجيره نوکلئوتيد خود را دارد که هرگز تغيير نمی‌يابد، به اين صورت که هر چند شتر مرغها ممکن است در ظاهر شبيه هم باشند اما حتي دو پرنده نيز داراي DNA يکسان نمی‌باشند. اين نکته، تشخيص از طريق DNA را در نزد پرورش دهندگان داراي اهميتي فوق العاده می‌سازد. DNA در سلولهاي روي ساختي که کرومزوم ناميده می‌شود قرار دارد. کرمزومهاي جنسي داراي ژنهايي هستند که جنسيت را تعيين مي‌نمايند.

جنس تمام پرندگان از جمله شتر مرغ به وسيله کرمزومهاي جنسي معين می‌گردد. پرندگان نر داراي دو کرمزوم جنسي خاص خود هستند که Z ناميده می‌شود. ( (ZZماده ها داراي يک کرمزوم Z و يک کرمزوم W می‌باشند. ( (ZWهنگامی‌که پرنده نر اسپرم توليد می‌کند يک کرمزوم Z در اسپرم قرار می‌گيرد. اما نقش ماده در هنگام توليد تخم متفاوت است. اگر کرومزوم W در تخم قرار گيرد جنيني که به وجود می‌آيد ((ZW ماده خواهد بود. در صورتي که تخم داراي کرمزوم Z باشد، جنين (ZZ) نر خواهد بود. در مورد شتر مرغها و تقريباً همه پرندگان بر عکس انسان، کرمزومهاي ماده تعين کننده جنس فرزندان می‌باشد.

چهار نوع متفاوت نوکلئوتيد در DNA وجود دارد که عبارتند از آدنين، تيمين، گوانين و سيتوزين.

آدنين هميشه با تيمين و گوانين هميشه با سيتوزين جفت می‌شود. اين دو ترکيب رشته مضاعف مولکول DNA را تشکيل می‌دهند. تعين جنسيت از طريق دي ان آ در شتر مرغها فقط نيازمند يک قطره خون است که از آن يک نمونه DNA استخراج می‌شود. پس از طي چندين فرآيند شيميايي، يک بر چسب راديو اکتيو (به نام پروب 10)به زنجيره DNA چسبانده می‌شود. که به دنبال بندهاي DNA در کرمزومهاي جنسي گشته و به آن می‌چسبد. پروب نوع کرومزوم هاي جنسي ZZ يا ZW (يعني نر يا ماده بودن پرنده را تعيين می‌کند. يکي از بهترين جنبه هاي تعيين جنسيت از طريق DNA دقت بالاي آن است (99 درصد). با اين وجود ميزان دقت بستگي به جمع آوري و بر چسب زدن صحيح نمونه هاي خون دارد. توليد کنندگان می‌توانند نمونه هاي خون را از پرندگان در هر سني حتي از جوجه هاي يک روزه گرفته و نتايج دقيق به دست آورند.

.

.

مقدمه:

با پیشرفت صنعت شترمرغ ( افزایش تعدادمزارع و پرندگان) محصولات شترمرغ که هدف از پرورش تولید آنها است به بازار عرضه شده و سودآوری این صنعت نیز در ارتباط با ارزش این محصولات مورد سنجش قرار خواهد گرفت. در کشور ما ایران نیز با رشد فزاینده این صنعت در سالیان اخیر و اقبال زیادی که نسبت به أن وجود دارد میتوان پیش بینی کرد که ظرف چند سال أینده عرضه گوشت ؛ چرم و پر بعنوان محصولات اصلی و روغن ؛ ژلاتین و... بعنوان محصولات فرعی شکلی ثابت به خود گرفته و توجیه اقتصادی صنعت شترمرغ در ارتباط تنگاتنگ با این محصولات خواهد بود . بدین ترتیب ارزش ریالی هر پرنده بصورت انفرادی کاهش یافته و عملکرد کلی گله مورد توجه بیشتر قرار خواهد گرفت. با روند رو به رشد توجه نسبت به عملکرد گله نیاز مبرمی نسبت به ایجاد سیستم ثبت اطلاعات تولیدی و بهداشتی در مزارع شترمرغ احساس می شود. از آنجائیکه در دیگر صنایع دامهای اهلی چنین سیستم ثبت اطلاعاتی جهت حفظ سطح مطلوب تولیدی و سلامتی گله بخوبی مورد استفاده می باشد ؛ ایجاد چنین سیستم ثبت مشابهی در صنعت شترمرغ هر کشوری ضروری است .این سیستم امکان شناسائی موقعیت فعلی و برنامه ریزی توسعه ای را برای این صنعت بصورتی علمی و واقع گرایانه فراهم می سازد.

اهداف سیستم ثبت اطلاعات:

برنامه‌های ثبت اطلاعات به دامپزشکان؛ دامپروران و تولیدکنندگان این امکان را میدهد که ارزیابی صحیحی از تولید و سلامتی گله‌های مورد نظر داشته باشند . این برنامه‌ها بر اساس ثبت ؛ جمع آوری و نگهداری داده‌های مربوط به تولید و سلامتی استوار می باشد. برنامه‌های ثبت اطلاعات باید امکان شناسائی تک تک پرندگان ؛ دسترسی آسان به اطلاعات و کار کردن آسان با آنها رادر تمامی گله‌های شترمرغ فراهم می سازد. اهداف استفاده ازاین سیستم عبارتند از :

·         تعریف اهداف واقعی برای عملکرد گله یا یک منطقه

·         روشن ساختن زیانهای کلی صنعت که از طریق آن یک پایه واقعی جهت بررسیهای بعدی و برنامه‌های توسعه ای فراهم می گردد

·         مشخص نمودن زیانهایی که در مزارع ( بصورت جداگانه ) رخ میدهد.

·         شکل گیری مبنایی برای بررسی مشکلات هر مزرعه بصورت انفرادی

·         فراهم ساختن یک ارزیابی بیطرفانه برای گله‌هایی که در معرض فروش یا حذف واقع شده اند

·         ایجاد یک مقایسه واقعی بین پرندگان و مزارع مختلف

سیستم ثبت و نگهداری اطلاعات تولید :

اصول کلی برنامه‌های ثبت سایر دامهای صنعتی در صنعت شترمرغ نیز مورد استفاده می باشند. ولی بهرحال چندین مورد ؛ خاص شترمرغند که نیازمند توجه و دقت جداگانه هستند .

سنجش سلامتی و تولید مثلی:

اگرچه شاخص‌های سلامتی و تولید مثل در اغلب حیوانات تجاری و طیور صنعتی مشخص می باشند اما هنوز این شاخص در مورد شترمرغ بطورکامل مشخص و مدلل نشده اند. چندین شاخص تولید مثلی در شترمرغ مورد نظر ند :

·         تعداد تخمگذاری در یک سال

·         درصد باروری تخم‌ها

·         درصد تفریخ تخم‌های بارور

·         درصد زنده مانی جوجه شترمرغهای تفریخ شده

بر اساس جمع آوری داده‌های فوق می توان یک شاخص اصلی تولیدی که تعداد جوجه‌های( در یک سن خاص ) تولید شده توسط یک مولد ماده در یک سال را تعریف نمود . بسیاری از شاخصهای تولید مثلی قبلی در یک چرخه 12 ماهه تعریف می شدند و هر کدام از آنها بصورت منطقی یک شاخص واقعی تولیدی را برای ماده‌های مولد در یک دوره 12 ماهه فراهم می کردند . اگرچه این شاخص‌ها بر اساس تولید تخم سالیانه بنا شده اند لیکن این شاخص‌های سالیانه را نمی توان استاندارد نمود زیرا تغییرات قابل توجهی در طول دوره (فصل ) تولیدمثلی شترمرغهای ماده وجود دارد . برای مثال اگر شترمرغهای ماده مولد برای مدتی کمتر از 365 روز در معرض تولید مثل قرار گیرند دو مکانیسم جهت حل مشکل پیشنهاد می شود.اول در دوره‌های تولید مثلی با طول زمانی متفاوت با استفاده از شاخص تولید میتوان مشکل را حل کرد .دوم این شاخص, طول دوره ای را که شترمرغهای ماده در معرض تولید مثل هستند محاسبه می نماید. بدین ترتیب تخم‌های تولید شده در طول فصل تولید مثلی توسط یک شترمرغ مشخص ثبت می شود . این محاسبات برای گله‌های تجاری مشکل بوده و شاید تنها در برنامه‌های تحقیقاتی مورد استفاده قرار گیرد لذا یک شاخص جدید با عنوان " تولید به ازاء هر پرنده در یک ماه در معرض تولید مثل" ایجاد گردید . این شاخص یک شاخص عملی و استاندارد است . جهت استاندارد کردن این شاخص‌ها بین پرندگان و مزارع مختلف باید تنها در طول هشت ماه تولید مثلی از اسفند تا مهر ماه مورد محاسبه قرار گیرند.در خصوص شاخص‌های واقعی بهداشتی و سلامتی دقت بیشتری مورد نیاز است. این شاخص‌ها عموما بر اساس رکوردهای موجود پایه ریزی می شوند . کیفیت این اطلاعات ؛ اعتبار و کامل بودن آنها حائز اهمیت ویژه می باشند . در صنعت شترمرغ یک ارزیابی واقعی سلامتی را می توان از طریق سنجش فراوانی بیماریهایی که اهمیت مشخصی در این صنعت داشته و با استفاده از علائم درمانگاهی غیر قابل اشتباه توسط تولید کنندگان قابل تشخیص و ثبت می باشند ؛ انجام داد. بعنوان مثال عارضه چرخش ساقی پاشنه ای در جوجه شترمرغها بعنوان یکی از بیماریهای عمده در تعدادی از مزارع استرالیا ثبت شده است . این بیماری در مزارع پرورشی آفریقای جنوبی نیز در چهار ماهه اول زندگی جوجه‌ها زیانهای اقتصادی زیادی را به گله‌ها وارد می کند . شاخص تعریف شده این بیماری بصورت تعداد " موارد جدید ابتلاء / جوجه / ماه در معرض خطر" می باشد . این سیستم‌های ثبت سلامتی می تواند بر اساس منطقه و بیماریهای درگیر تعریف شده ؛ مورد استفاده قرار گیرد.

والدین تخم‌های تولیدی :

سیستم‌های ثبت اطلاعات غالبا بر اساس اطلاعات دقیق والدین جوجه‌ها پایه ریزی می شود. در صنعت شترمرغ ثبت این اطلاعات با مشکل روبروست. والدین برخی از تخم‌ها را با اطمینان نمی توان ثبت کرد زیرا شترمرغهای مولد اغلب بصورت گروه‌های سه تایی تریو (دو ماده و یک نر )و یا کلونی(تعدادی نر و ماده) نگهداری میشوند و حضور بیش از یک شترمرغ ماده مولد در گروه موجب اشکال در ثبت اطلاعات مربوط به والدین تخم‌های تولیدی میگردد.

جمعیت دینامیک :

عموما مزارع شترمرغ دارای جمعیت دینامیک می باشند که با افزایش جوجه‌های تازه تفریخ شده یا خریداری شده و یا کاهش ناشی از تلفات و فروش جوجه‌ها این جمعیت دچار تغییر می گردد. این مسئله چندین مشکل را در زمینه ثبت داده‌ها و تجزیه و تحلیل آنها ایجاد می کند . اولا اگرچه این مطلب ممکن است گاهی اتفاق افتد اما همواره امکان جابجایی پرندگان بین گروههای پرورشی وجود دارد . این وضعیت که دربسیاری از گونه‌های دیگر حیوانات اهلی به این شکل نیست, نیازمند ایجاد یک تعدیل و تطبیق در سیستم نگهداری فعال اطلاعات است. ثانیا بر اساس اصول همه گیر شناسی پایه تعیین فراوانی بیماری در جمعیتهای دینامیک مشکل بوده و لازم است با استفاده از تراکم بروز بیماری بجای میزان بروز جمعی بیماری اندازه گیری و مورد سنجش قرار گیرد . ثالثا وقتیکه شاخص‌های زنده مانی جوجه‌ها ( برای مثال تعداد جوجه‌های زنده مانده تا سن چهار ماهگی به ازاء هر ماده مولد در ماه در معرض تولید مثل ) مورد محاسبه قرار می گیرند ممکن است بدرستی محاسبه نشوند . مگر اینکه دقت شود که جوجه‌هایی که قبل از رسیدن به سن مشخصی فروخته شده اند مورد محاسبه واقع شوند ؛ زیرا ممکن است این جوجه‌ها را بعنوان جوجه‌های زنده تا سن مشخصی در نظر بگیرند و تعداد آنها بخصوص در مزارعی که جهت حل مشکل پرورش جوجه‌ها آنها را زود به فروش می رسانند زیاد باشد . این امر درصد زنده مانی را بصورتی غیر واقعی زیاد نشان خواهد داد. جهت حل مشکل میتوان از روش Kaplan-Meier یا تولید محدود استفاده نمود. این روش بصورت گسترده ای در گونه‌های مختلف دامهای اهلی مورد استفاده قرار می گیرد.

مطالعه یک مورد بصورت نمونه :

کلیات :

داده‌های این مطالعه طی سالهای 1993و 1994 از دوازده مزرعه شترمرغ در شرق استرالیا جمع آوری گردیده است. اطلاعات بعدی نیز در خصوص این مزارع که نماینده تمامی مزارع شترمرغ در این منطقه بودند طی این دوره جمع آوری شد. اینگونه اطلاعات را میتوان در سایر مناطق نیز بدست آورد. این داده‌ها در مدل داده‌های پایه تنظیم گردید.(شکل شماره 1) این داده‌ها با استفاده از برنامه Paradox Borland که برای ویندوز Version 5طراحی شده است مورد پردازش قرار گرفت(Borland International Inc. Scott’s valley, California, USA)

جهت حل مشکل تخم شتر مرغهایی که والدین مشخص نداشتند ؛ زمان و مکان در ارتباط با اجزاء کلیدی مدل مورد استفاده قرار گرفت . سنجش‌هایی که بر اساس پایه جمعیتی بنا شده اند با استفاده از پرسش مورد محاسبه واقع می شوند . داده‌های توصیفی و دیگر آماریه‌ها پس از انتقال به Statistix version 4/0 ( Analytical software, Tallahassee, Florida, USA ) وSAS release 6/04 ( SAS Institute Inc,Cary, North Carolina) مورد محاسبه قرار گرفتند . خلاصه سنجشهای مزرعه و پرورشهای جمعی با استفاده از تمام داده‌های در دسترس محاسبه شدند . جهت حل مشکل والدین نامشخص تخم‌های موجود ؛ خلاصه سنجشهای ماده‌های مولد تنها با استفاده از داده‌های بدست آمده از جفتهای مولد مورد محاسبه قرار گرفت . ارتباط بین تولید وعوامل سن مولدین ماده ؛ نوع گروه تولید مثلی و طول دوره شکل گیری هر گروه با استفاده از آزمون Wilcoxon rank sum مورد آزمایش واقع شدند . آزمونFisher برای ارزیابی این فرضیه که ماده‌های مولد دارای تولید بیشتر و سن بالاتر بصورت تصادفی بین مزارع توزیع شده اند نیز مورد استفاده قرار گرفت . سن ماده‌های مولد در آخرین روز دوره تولید مثلی ( 31 مارس 1994) در این محاسبه مورد استفاده قرار گرفت . مقادیر دو طرفه p نیز در هر کدام از این تجزیه و تحلیل‌ها مورد محاسبه واقع شد .

ایجاد اهداف حقیقی تولید

اهداف حقیقی ؛ استانداردهای واقعی را برای دامهای صنعتی تعریف می کنند . در صنعت شترمرغ ؛ چنین اهدافی تولید کنندگان را قادر می سازد تا بیطرفانه به عملکرد گله دست یابند و بنابراین نقاط ضعف و قوت بخوبی روشن شود . متاسفانه در خصوص سطوح سلامتی و تولیدی جمعیتهای شترمرغ مزارع موجود اطلاعات ثبت شده ضعیف بوده و اهداف حقیقی سلامتی و تولید در شترمرغ کاملا مشخص نیست. با این وجود همانند دیگر صنایع دامی؛ عملکرد اغلب دامهای مولد یک جمعیت را می توان برای محاسبه اهداف تولیدی قابل حصول و مشخص در صنعت شترمرغ مورد استفاده قرار داد. در خصوص مطالعه نمونه فوق اطلاعات بدست آمده در جدول شماره 2 برخی از اهداف حقیقی تولید را در صنعت شترمرغ منطقه نشان می دهد . برای مثال پرتولیدترین ماده‌های مولد جفت ( 25%) در این مزارع به تولید 1/3 تخم و یک جوجه زنده مانده به ازاء هر مولد ماده در یک ماه در معرض تولید مثل رسیدند . همینطور در 25 درصد این مزارع میزان مرگ ومیر و بروز عارضه چرخش ساقی پاشنه ای جوجه‌ها در چهار ماه اول زندگی به ترتیب کمتر از 6/4 مورد تلفات و 2/1 مورد جدید ابتلاء در 100 جوجه در ماههای خطر بوده است .

روشن نمودن زیانهای مزرعه و صنعت

بایستی توسعه صنعت شترمرغ پس از مطالعه دقیق از زیانهای مزارع و صنعت مربوطه طراحی و برنامه ریزی گردد. بهرحال علیرغم یک برنامه پژوهشی-توسعه ای و افزایش اطلاعات دامپزشکی در خصوص شترمرغ هنوز هم اطلاعات کمی در مورد موانع موجود در برابر تولید کنندگان این صنعت در اکثر جاهای دنیا وجود دارد . در مطالعه فوق مشکلات مهمی در هر مرحله از تولید در مزراع وجود داشتند. برای مثال نیمی از مزارع به رقمی بالاتر از 4/2 تخم به ازاء هر شترمرغ مولد ماده در یک ماه تولید مثلی ؛ 4/67% باروری ؛ 2/65% قدرت جوجه درإوری و 8/0 جوجه زنده مانده در یک ماه تولید مثلی نرسیدند . از آنجا که استانداردهای حقیقی هنوز بوجود نیامده اند ؛ تعیین نقطه ای مرحله وقوع بیشترین زیانهای تولید مشکل می باشد . با وجود این ؛ شاخص ضررو زیان موجود در توسعه تجاری این صنعت مورد نظر بوده و با عملکرد سایر گونه‌های تجاری طیور مورد مقایسه می باشد . برخی از این شاخصها شیب مثبتی دارند که نشان می دهد اگر عوامل مرتبط با مزارع و مولدین پرتولید مشخص شوند این صنعت پیشرفت سریعی خواهد داشت .

بررسی مشکلات مزرعه

راه حل همه گیرشناسی مشکلات گله یک شیوه قوی برخورد با مشکلات است . راه حل همه گیر شناسی Tranter and Morris در بیشتر مزارع دامهای تجاری کاربرد وسیعی داردواین راه حل در صنعت شترمرغ نیز قابل استفاده است . با بهره گیری از این استراتژی, بررسی کننده عملکرد زیر گروهها را در جمعیت دامی مقایسه کرده و الگوهای رخداد بیماری یا کاهش تولید را تعیین می کند . این الگوها غالبا ما رابه علت وقوع مشکل هدایت میکنند . در این مطالعه اغلب تولیدکنندگان در خصوص میزان پائین تولید تخم نگران بودند . مشخص شد که تنها 25 درصد گروههای مولد جفتی بیش از 1/3 تخم به ازاء هر ماده در یکماه تولیدمثلی تولید می کنند و با استفاده از روش Tranter and Morris از طریق مقایسه عملکرد تخمگذاری در زیر گروههای مختلف در جمعیت مولدین ماده نتایجی بدست آمد . این بررسی به چهار زیر گروه محدود بود شامل مزرعه , نوع گروههای پرورشی , طول مدت شکل گیری گروه پرورشی و سن مولدین ماده , که هر کدام با عملکرد ضعیف تخمگذاری ارتباط داشتند .

1.      مزرعه : 25 درصد شترمرغهای مولد ماده که بیشترین تولید را داشتند (بیش از 1/3عدد مرغ/مولد ماده/ماه تولید مثلی) بصورت تصادفی بین مزارع توزیع نشده اند (ّFishers exact test P=0/01 )

2.      نوع گروه تولید مثلی : عملکرد تخمگذاری مولدهای جفت ( 41 مولد با متوسط 5/1 و میانگین 4/2عدد تخم /مولد ماده/ ماه تولید مثلی ؛ در محدوده 0 تا 5/9 ) بهتر از گروههای تولید مثلی بزرگتر ( 10 گروه سه تایی و یک کلونی با متوسط 6/0 و میانگین 5/1 تخم /مولد ماده/ ماه تولید مثلی ؛ در محدوده 0 تا 7/6 ) بود .ولی بهر حال اختلاف معنی دار نبود ( Wilcoxon rank sum statistic 0/54. P=0/31)

3.      طول مدت شکل گیری هر گروه پرورشی : اختلاف معنی داری بین عملکرد تخمگذاری گروههای پرورشی با کمتر از ماه تخمگذاری ( 11 گروه با متوسط 4/1 و میانگین 9/1 عددتخم /مولد ماده /ماه تولید مثلی ؛ در محدوده . تا 3/9 ) و سه ماه تخمگذاری و بیشتر (41 گروه با متوسط 5/1و میانگین 3/2عدد تخم /مولد ماده /ماه تولید مثلی ؛ در محدوده . تا7/6) در دوره مطالعه وجود نداشت (Wilcoxon rank sum statistic 0/10, P=0/76 )

4.      سن شترمرغهای ماده : اختلاف معنی داری بین تولید شترمرغهای مسن تر ( 21 شترمرغ مولد ماده سه ساله یا مسن تر با متوسط 6/2 و میانگین 2/3عدد تخم /مولد ماده/ماه تولیدمثلی ؛ در محدوده . تا 5/9) و شترمرغهای جوانتر ( 17 شترمرغ مولد ماده کمتر از سه سال با متوسط 0 و میانکین4/1 تخم مرغ /مولد ماده/ماه تولید مثلی ؛ در محدوده . تا 1/9) وجود نداشت(Wilcoxon rank sum statistic 8.53 P=0.004)

این تجزیه و تحلیل‌ها نشان میدهد که عدم بلوغ اصلی ترین عامل اثرگذار بر روی عملکرد ضعیف تخمگذاری این شترمرغها بوده است . با این سنجشها می توان عملکرد بیولوژیک پرندگان را بصورت انفرادی در ارتباط با اهداف اقتصادی تولید کنندگان مورد ارزیابی قرار داد . بنابراین شاخص‌های بهداشتی و تولیدی بر پایه جمعیتی مشخص ؛ تولید کنندگان و دامپزشکان آنها را قادر می سازد صفات بیولوژیک پرندگان را با اهداف اقتصادی مورد مقایسه قرار دهند. این سنجشها مقایسه بین گروهها و مزارع پرورشی رانیز ممکن می سازد . بنظر میرسد در کشور ما ایران نیز انجام مطالعات مشابه و ایجاد سیستم ثبت اطلاعات فعال در صنعت شترمرغ یکی از اقدامات ضروری جهت شناسائی موقعیت فعلی این صنعت و برنامه ریزی توسعه ای آن باشد.

منبع:

دکتر هرمز حمیدیه

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان تهران

1.      S.J MORE (1997) Monitoring the health and productivity of farmed ostrich flocks Aust. Vet. J. .75(.8):583-587

2.      Claire Drenowatz (1995) Ratite Encyclopedia, Ratite Records Inc. U.S.A.

3.      More S.J (1996) The performance of farmed ostrich chicks in eastern Australia Prev.vet.Med. 29:91-106

4.      More SJ. (1996) The performance of farmed ostrich chicks in eastern Australia
Pre.vet.Med. 29:107-120

5.      Sauike Bt. And more S.J. (1998) Factors on farms in eastern Australia associated with development of tibiotarsal rotation in ostrich chicks Aust.vet.J. 76(2)

با خريد تخم ،· جوجه يا مولد می‌توان شروع به كار كرد: تخم‌ها را خريده و جوجه‌ها را تفريخ كنيد. اين كار نياز به سرمايه اوليه دارد و بعد از 2 سال نتيجه می‌دهد.

· جوجه‌هاي يك روزه خريداري كرده و تا رسيدن به مرحله مولد آنها را پرورش دهيد. اين روش،· روش مناسبي است كه در ايران متداول است.در انتخاب اين روش بايد به نگهداري جوجه‌ها دقت زيادي كرد تا مرگ و مير آنها به حداقل برسد.

· خريداري جوجه‌هاي 3 ماهه روش متداول ديگري است كه می‌توانيد استفاده كنيد و اگر چه هزينه بر تر می‌باشد،· اما آمار مرگ و مير آن نيز پايين تر است.

· شترمرغ‌هاي يك ساله بخريد.اين كار فرصت انتخاب پرندگان با كيفيت تر را در سال بلوغ جنسي فراهم می‌كند اما نيازمند سرمايه نسبتا بالايي است.

· مولد‌هاي اصلاح شده خريداري كنيد كه اين كار بسيار هزينه بر است اما بلافاصله شما را به سوددهي می‌رساند.

بخش اول- منابع توليد

احداث مزرعه شترمرغ براي هر کسي پر ماجراست. براي راه اندازي مزرعه شترمرغ به زمين، نيروي کار، آب، مجوز و نقدينگي نياز داريد. قبل از آغاز چنين پروژه اي برخي از جنبه‌هاي مورد نياز را مورد بررسي قرار می‌دهيم.

زمين
بايد بررسي کنيد که چگونه از زميني که در اختيار داريد استفاده کنيد. بسته به اينکه چه گزينه‌هايي را در شروع کار در نظر گرفته ايد بايد تصميم بگيريد که چه مقدار زمين براي جفت گيري، نگهداري جوجه‌ها، پرورش پرنده‌ها تا سن کشتار و تجهيزات جوجه کشي اختصاص دهيد. ممکن است فضاهاي ديگري را براي ساختمان‌هاي اداري، فروشگاه يا محل استراحت کارگران در نظر بگيريد.

گروه بندي معمول شترمرغ‌ها به صورت دسته‌هاي سه تايي يعني يک نر و دو ماده است، اما شما ممکن است نگهداري جفتي ( يک نر و يک ماده)، يا دسته‌هاي چهارتايي ( يک نر و سه ماده) و يا نگهداري دسته جمعي (دو يا چند نر با دو يا چند ماده) در نظر بگيريد. ما نگهداري جفتي و يا سه تايي را توصيه می‌کنيم. چون کنترل عملکرد فردي هر پرنده امکان پذير است.

فضاي مورد نياز براي پرورش دسته سه تايي30 متر (32 يارد) در 50 متر (55 يارد) و در مجموع 1500 متر مربع است. البته اين اندازه بدون هيچگونه عواقب جدي تقريبا به نصف قابل تقليل می‌باشد اگرچه گردشگاه‌هاي بزرگتر با مکان‌هاي دويدن وسيع مطلوبتر بوده و به همين علت گردشگاه‌ها به صورت مستطيل در می‌آيد تا مربع.

جوجه‌ها طي چهار هفته اول زندگي به فضاي کمی‌نياز دارند. فضاي 2 متر (2 يارد) در 10 متر (11 يارد) براي 20 جوجه کافي است، ليکن جوجه‌ها سرعت رشد چشمگيري دارند، با رشد جوجه‌ها نياز به فضاي پرورشي به سرعت افزايش می‌يابد.

بسته به شرايط آب و هوايي، جوجه‌ها هنگام شب به سالن نياز دارند. در صورت وجود منبع گرمايي، همه جوجه‌ها بايد به اين منبع گرمايي دسترسي داشته باشند. بر اساس احتياجات بدنشان جوجه‌ها بايد دور از حرارت بنشينند. وقتي جوجه‌ها مستقيما از هچر به زير سايه بان در طول روز منتقل می‌شوند، در دو هفته اول به يک لامپ حرارتي در طول شب نيازدارند. سايه بان حتي به شکل سايه درخت عامل مهمی‌براي شترمرغ‌ها در هر سني است. در مواقعي که در نظر داريد تجهيزات جوجه کشي مورد نياز را خودتان داشته باشيد بايد ابعاد اتاق مورد نياز را در نظر داشته باشيد که بستگي به انکوباتور و هچر خريداري شده دارد. به يک اتاق براي انکوباتور، يک اتاق براي هچر، محلي براي تميز کردن تخم‌ها و محلي اختياري براي ذخيره تخمها قبل از قرار دادن در انکوباتور نياز داريد.

کارگر
پرندگان بالغ بايد دو بار در روز تغذيه شوند يک بار در اوايل روز و يک بار در وسط يا پايان عصر. جوجه‌ها بايد حداقل پنج بار در روز سرکشي شوند، وقتي تخم‌ها هفته اي يکبار گذاشته شوند جوجه کشي به طور روزانه و هچينگ بايد روزي دو بار بررسي شود. همه اين کارها به نيروي کار انساني نياز دارد. عمل ديگري که نياز شديدي به نيروي کار دارد تميز کردن لانه جوجه‌ها است تا جوجه‌ها از خوردن مدفوع باز داشته شوند ( بسته به تراکم، سطح و سن جوجه‌ها ) به طو ر مشابه، چيدن تخم‌ها در انکوباتور و نظافت هچر به زمان زيادي نياز دارد. پس از اعمال مربوط به کارگران مزرعه، قسمت اعظم کار پرورش، نظارت است. پيشگيري بهتر از درمان است و بر طرف کردن نواقص پيش از بروز مشکل موجب صرفه جويي در وقت و هزينه می‌شود.

نظارت مداوم موثر است، اما بهترين حالت اين است که مولد‌ها غير از زمان خوراک دادن و جمع آوري تخم شترمرغ به حال خود رها شوند. انجام امور با يک شخص امکان پذير است ولي استفاده از دو يا چند نفر آسان تر بوده و استرس کمتري به همراه دارد. بايد در نظر داشته باشيد که آيا وقت کافي داريد؟ از پرداخت هزينه کارگر يا کارگران مزرعه بر می‌آييد؟

آب
پرندگان در طول شبانه روز به آب نياز دارند. اين موضوع را بايد در طراحي لانه‌ها در نظر داشته باشيد که احتمالا تأمين آب، هزينه اي را به شما تحميل خواهد کرد. در آب و هواي سرد، ممکن است نياز به نصب آبگرمکن‌هايي باشد تا دماي آب را براي همه پرنده‌ها در 20 درجه سانتيگراد ثابت نگه دارد و صرفا يخ نزدن آب کافي نيست.

شترمرغ‌ها علاقه به نوشيدن آب در حين غذا خوردن دارند که اين عمل موجب کثيف شدن سريع آب می‌شود و بنابراين بايد به طور منظم آب تميز در اختيارشان قرار گيرد. پرنده‌ها نياز مداوم به آب دارند و همين بر مصرف غذاي خشک تأثير می‌گذارد. آب بسيار سرد يا گرم مصرف آب را تحت تأثير قرار داده و اغلب موجب کاهش مصرف غذا می‌شود.

مجوز
براي اينکه بدانيد اخذ چه نوع مجوزهايي براي احداث مزرعه شترمرغ لازم است بايد با مراکز مرتبط از جمله معاونت امور دام وزارت جهاد کشاورزي، سازمان دامپزشکي و يا معاونت‌هاي امور دام بخش طيور غير مرسوم و سازمانهاي مرتبط با پرورش شترمرغ منطقه مشورت کنيد. در برخي کشورها نظير آلمان بايد دوره اي را در زمينه پرورش شترمرغ گذراند. خوشبختانه کشورهاي ديگر تا اين حد سختگير نيستند و پرورش شترمرغ را همچون ديگر فعاليتهاي مزرعه اي تلقي می‌کنند. نکات زير را بايد روشن کنيد:

• مجوز براي مالکيت پرندگان

• مجوز براي حمل و نقل پرندگان

• احداث چاه تلفات براي دفن پرنده‌هاي مرده

• بازرسي‌هاي دامپزشکي

• معيارهاي امنيت زيستي (Bio Security) نظير حوضچه ورودي وسايل نقليه تا وسايل نقليه هنگام ورود به مزرعه از داخل مواد ضد عفوني عبور کنند.

سوالات و موارد مهم را ياد داشت کرده با کسي که در منطقه شما پرورش شترمرغ دارد صحبت کنيد،

آنها منبع با ارزشي براي کمک هستند.

مسائل اقتصادي و سرمايه گذاري

براي راه اندازي نياز به سرمايه داريد. همچنين احتمالا ايده‌هايي در زمينه اينکه چه مقدار توانايي مالي براي اين کار داريد، خواهيد داشت. توصيه اين است که دايره فعاليت را نصف کنيد. در هر صورت از کسي وام نگيريد.

تنها وقتي فروش محصولاتتان را آغاز می‌کنيد درک روشني خواهيد داشت که فعاليتتان سود آور بوده است يا خير. اغلب اوقات مزرعه داران جديد بدون برنامه مقدار زيادي پول براي فراهم کردن شيک ترين تجهيزات صرف می‌کنند. مزرعه‌هايي شبيه به هتلها ي کوچک و کاملا غير قابل کاربرد مشاهده شده اندکه وقتي به مراحل مهمی‌می‌رسند که عملا بايد محصولاتشان را بازاريابي کنند بودجه شان به پايان رسيده است چون توليد به اندازه مورد انتظار نبوده است. توصيه اين است که کار را ساده آغاز کنيد. از امکانات موجود استفاده کنيد. از قفس‌هايي که داريد، ساختمانهايي را که قبلا احداث شده اند استفاده کنيد. آنچه ضروري است سرمايه گذاري در تهيه انکوباتور مناسب می‌باشد. يک انکوباتور خوب نتايج خوبي به همراه خواهد داشت که انکوباتور بد ندارد.

شترمرغ بزرگترين پرنده زنده است.متوسط ارتفاع آنها 5/2-1/ 2 متر و وزن آنها 160-100 كيلوگرم می‌باشد. بدن تخم مرغ شكل آنها از پرهاي نرم پوشيده شده است. جوجه‌ها،چه نر و چه ماده،پرهاي قهوه اي دارند. به تدريج نر‌ها كه بالغ می‌شوند،پرهاي بدنشان سياه و پرهاي بالشان ،سفيد می‌شود. پرهاي بدن ماده‌ها،خاكستري-قهوه اي و نوك پرهاي بال آنها،قهوه اي يا سياه می‌شود. شترمرغ‌ها گردني بلند و بسيار انعطاف پذير دارند كه بوسيله آن قادرند روي زمين بچرند و در عين حال از برگ درختان تغذيه كنند. شترمرغ علاوه بر ديد و شنوايي بسيار دقيق، مي‌تواند در هنگام خطر با سرعتي بيش از 40 مايل در ساعت(64 كيلومتر در ساعت) بدود. اين پرنده 70-60 سال عمر می‌كند.